نیكى به پدر و مادر

اشاره :

گرچه عواطف انسانى و مسایل حق شناسى به تنهایى براى رعایت احترام به پدر و مادر كافى است ولى از آنجا اسلام حتى در مسایلى كه هم عقل در آن استقلال كامل دارد و هم عاطفه آن را به وضوح در مى یابد, سكوت روا نمى دارد بلكه به عنوان تأكید هم كه شده در اینگونه موارد دستورات لازم را صادر می‌كند.

 

در مورد احترام والدین آنقدر تأكید كرده است كه در كمتر مسأله اى دیده مى شود و در اكثر موارد بعد از اینكه دستور داده به اینكه ستایش نكنید مگر خداى واحد را, احترام آنها را بلافاصله ذكر می‌كند.

آیات و روایات :

از آیات قرآن مجید و روایات اهل بیت (علیه السلام) استفاده مى شود كه نه تنها عقوق والدین یعنى آزردن و رنجاندن آن ها حرام و از گناهان كبیره است بلكه احسان و نیكى كردن و اداى حق آن ها واجب است و ترك آن حرام مى باشد.

قرآن كریم در این باره می‌فرماید : (وَوَصَّیْنا الْاِنْسانَ بِوالِدَیْهِ اِحْساناً) [1]

كه ترجمه آن ، چنین است : «ما به انسان توصیه كردیم كه به پدر و مادرش نیكى كند»

نكته : احسان گاهى با "إلی" و گاهى با "بـ" ذكر مى شود . در صورتى كه با " إلی" ذكر شود ، مفهوم آن نیكى كردن است هرچند به طور غیرمستقیم و با واسطه باشد ، اما هنگامى كه با "ب" ذكر مى شود معنى آن نیكى كردن به طور مستقیم و بدون واسطه است. بنابراین آیه شریفه فوق تاكید مى كند كه موضوع نیكى به پدر و مادر با باید آن قدر اهمیت داد كه شخصاً و بدونّ واسطه به آن اقدام نمود.[2]

 

و یا در آیه ای دیگر می فرماید : «وَ وَصَّیْنا الْاِنْسانَ بِوالِدَیْهِ اِحْساناً» [3]

ما به انسان توصیه كردیم كه به پدر و مادرش نیكى كند.

نكته قابل توجه :

شكرگزارى در برابر پدر و مادر در آیه در ردیف شكرگزارى در برابر نعمت هاى خدا قرار داده شده‌ با این كه نعمت خدا بیش از آن است كه قابل شمارش باشد و این خود دلیل بر عمق و وسعت حقوق پدران و مادران مى باشد.

آیات :

(و بیاد آورید) زمانى را كه از بنى اسراییل پیمان گرفتیم كه جز خداوند یگانه را پرستش نكنید و نسبت به پدر و مادر و نزدیكان و یتیمان و بینوایان نیكى و به مردم نیك بگوئید...» (4)

«و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریك او قرار ندهید و به پدر و مادر نیكى كنید و همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسكینان و همسایه نزدیك و همسایه دور و دوست و همنشین و واماندگان در سفر و برگانى كه مالك آن ها هستید خوبى نمایید ,‌ زیرا خداوند كسى را كه متكبر و فخر فروش است (و از اداى حقوق دیگران سر باز می‌زند) دوست نمی‌دارد.» [5]

«پروردگارت فرمان داد جز او (را) نپرستید و به پدر و مادر نیكى كنید ,‌ هرگاه یكى از آن ها یا هر دوى آن‌ها نزد تو به سن پیرى برسند كمترین اهانتى به آن‌ها روا مدار و بر (سر) آن‌ها فریاد مزن و گفتار لطف و سنجیده و بزرگوارانه به آن‌ها بگو , بال هاى تواضع خویش را در برابرشان از محبت و لطف فرو آر و بگو پروردگارا همان گونه كه آن‌ها مرا در كوچكى تربیت كردند مشمول رحمتشان قرار ده.» [6]

«و ما به همه انسان ها سفارش كردیم كه در حق پدر و مادر نیكى كنند خصوصاً به مادر كه چون بار حمل فرزند برداشته تا مدت دو سال كه طفل را از شیر باز گرفته , هر روز به رنج و ناتوانى اش بیفزوده , بسیار نیكى و سپاسگزارى كن و نخست شكر من كن كه خالق و منعمم و آنگاه شكر پدر و مادر به جاى آور كه بازگشت خلق به سوى من خواهد بود و اگر آن‌ها به تو اصرار كنند كه مشرك شوى اطاعتشان مكن ولى در زندگى دنیا به نیكى با آن‌ها معاشرت نما.» [7]

منصور بن حازم گوید :

به امام صادق (علیه السلام) گفتم : كدام عمل افضل است ؟ فرمود : نماز در وقتش و احسان به پدر و مادر و جهاد در راه خدا عزّ و جلّ.

 

از پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) روایت شده كه فرمود :

«كسى كه والدین خود را بیازارد مرا اذیت كرده و  كسى كه مرا بیازارد خداى را آزرده و كسى كه خدا را بیازارد ملعون است.» [8]

از حضرت امام صادق (علیه السلام) روایت شده كه : «كسى كه به پدر و مادرش از روى غیظ بنگرد در حالى كه والدین بر او ستم كرده باشند خداوند نماز او را نمى پذیرد.» [9] پس چگونه است در صورتى كه به او نیكوكار باشند ؟

 

روایت شده كه مردى خدمت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) آمد ، عرض كرد :

كار زشتى نبوده مگر این كه من انجام داده ام. آیا براى من توبه اى هست ؟

حضرت فرمود : برو به پدرت نیكى كن تا كفاره گناهانت گردد. چون آن شخص رفت ، فرمود : اگر مادرش زنده بود نیكى به او بهتر بود. [10]

 

«اى رسول خدا به چه كسى نیكى كنم ؟ فرمود : به مادرت.

عرض كرد ، بعداز او به چه كسی ؟

فرمود : به مادرت.

براى سومین بار عرض كرد : بعد از او به چه كسی ؟

باز فرمود : به مادرت.

و در چهارمین بار ، وقتى این سوال را تكرار كرد ، فرمود : به پدرت» [11]

 

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده : «من نظر الى ابویه نظر ماقت وهما ظالمان له لم یقبل الله له صلاة [12]؛ هر كس به پدر و مادر (خود) به دیده دشمنى بنگرد خداوند نمازش را نپذیرد. حتى در صورتى كه آن دو به او ستم (نیز) كرده باشند.

امام باقر (علیه السلام) از پیامبر اكرم (صلى الله علیه و آله) نقل مى كند :

بپرهیزید از آزردن پدر و مادر زیرا بوى بهشت از مسافت هزار سال به مشام مى رسد و عاق والدین و قطع رحم كننده و پیرمرد زنا كار و آن‌كه جامه اش را از روى تكبر و بزرگ منشى (بلند كند كه) بر زمین كشیده شود به آن نمى رسد و به حقیقت ‌كبریایى مخصوص ذات الهى است. [13]

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده :

اگر چیزى كمتر از «اف» وجود داشت خدا از آن نهى مى كرد (اف, كمترین اظهار ناراحتى است) و این حداقل مخالفت و بى احترامى نسبت به پدر و مادر است و یكى از عقوق , نظر تند و غضب آلود به پدر و مادر كردن مى باشد. [14]

از پیامبر اكرم (صلى الله علیه و آله) نقل شده : «نظر الوالد الى والدیه حبا لهما عبادة [15]

نگاه فرزند به پدر و مادرش بعنوان دوستى آن‌ها , عبادت است.»

سؤال : آیا احترام به پدر و مادر اختصاص به زمان حیات (آن‌ها) دارد یا شامل زمان ممات (مرگ) آن‌ها نیز مى شود ؟

جواب : شامل زمان ممات نیز مى گردد و از حضرت امام صادق (علیه السلام) نقل شده :

ما یمنع الرجل منكم ان یبر والدیه حیین و میتین [16]

چه چیزى منع مى كند شما را از نیكى كردن به پدر و مادر در حال حیات و ممات ؟

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده :

همانا گاهى بنده پیوسته در زمان حیات پدر و مادر خدمتگزار آن‌ها مى باشد , سپس آن دو می ‌میرند و دین آن‌ها را ادا نمى كند و استغفار براى آن‌ها نمى نماید پس براى او «عاق» نوشته مى شود و گاهى به حقیقت نسبت به آن‌ها در زمان حیاتشان خوبى نكرده ولى هنگامى كه آن دو بمیرند دین آن‌ها را ادا و نسبت به آن‌ها استغفار مى كند خداى متعال او را نیكوكار مى نویسد.» [17]

 

در پایان باید بدانیم كه خدمت به پدر و مادر و یا آزار آن‌ها اثر تكوینى دارد كه در همین جهان شامل انسان مى گردد چنانكه از امام صادق (علیه السلام) نقل شده : «بروا آبائكم یبركم ابناؤكم [18]: نیكى كنید به پدرانتان تا بچه هایتان بر شما نیكى كنند.» [19]

حكایت :

1- آستانه بهشت پیشانی حور العین :

مردى به حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید و پرسید :

اى رسول خدا! من سوگند خورده ام كه آستانه در بهشت و پیشانى حورالعین را ببوسم ، اكنون چه كنم؟

پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) فرمود : پاى مادر و پیشانى پدر را ببوس.

[یعنى اگر چنین كنى ، به آرزوى خود در مورد بوسیدن پیشانى حور العین و آستانه در بهشت مى رسی]

او پرسید اگر پدر و مادرم مرده باشند چه كنم ؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود : قبر آن ها را ببوس [20]

2- از حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) بیاموزید :

روزى رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) به خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) وارد شد. فاطمه (سلام الله علیها) در آن هنگام مشغول نماز مستحبى بود. وقتى كه صداى پیامبر (صلی الله علیه و آله) را شنید، به احترام پدر بزرگوارش نمازش قطع كرد و شتابان به استقبال پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت و سلام كرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) دست محبت بر سر حضرت زهرا (سلام الله علیها) كشید و فرمود : «خدا تورا مشمول مهر و رحمتش قرار دهد. حالت چطور است؟» [21] و...

3- جوان عاق و دعاى مشلول :

در باب فضیلت دعاى مشلول رسیده كه این دعا را حضرت امیرمؤمنان (علیه السلام) به جوانى كه عاق پدر شده تعلیم فرمود. این جوان ، در اثر نفرین پدر ، دست راستش شل شد و سه سال مبتلا بود. پس از فوت پدرش ، در مسجد الحرام شب ها به خداوند استغاثه مى كرد. پس آن حضرت بر او ترحم فرمود و این دعا را به او یاد داد و از بركات آن حضرت ، خداوند او را شفا داد. [22]

4- پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امیرالمومنین (علیه السلام) دو پدر امت :

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود : یا علی! من و تو ، دو پدر این امتیم. هركس مارا ترك كند و بیازارد و از اطاعت ما خارج شود ، پس لعنت خدا بر او باد و هر آینه من و تو دو مولاى این امتیم هركس از ما بگریزد لعنت خدا بر او باد و هر آینه من و تو اجیر این امتیم هركس پاداش ما را ندهد لعنت خدا بر او باد ! پس فرمود : خدایا این نفرین را مستجاب فرما. [23]

 

[1] - سوره احقاف ، آیه 15

[2] ـ تفسیر المنار، ج 8،ص 185. وتفسیر نمونه، ج 6، ص 33

[3] ـ سوره احقاف ،آیه 15

[4] ـ سوره بقره‏ آیه 83

[5] ـ سوره نساء, آیه 36

[6] ـ سوره اسراء, آیه 22-24

[7] ـ سوره لقمان, آیه 14-15

[8] ـ مستدرك ، كتاب نكاح ، باب 75

[9] ـ (اصول كافى ، ج 1، ص 119)

[10] ـ گناهان كبیره ج 1، ص 122

[11] ـ روح المعانی، ج 26، ص 16.و تفسیر نمونه ، ج 21، ص 333

[12] ـ كافی: ج 2‏, ص 349

[13] ـ كافی: ج 2‏, ص 349

[14] ـ بحار: ج 74, ص 83

[15] ـ بحار: ج 74, ص 80

[16] ـ كافی: ج2, ص 159

[17] ـ اخلاق بشر: ص 117

[18] ـ بحار: ج 74, ص 65

[19] - برگرفته از كتاب : تكامل در پرتو اخلاق,‌اثر شهید غلامرضا سلطانی.

[20] ـ بیست و پنج اصل از اصول اخلاقى امامان(علیه السلام)، ص 79

[21] ـ بحارالانوار ، ج 43، ص 40

[22] ـ گناهان كبیره ، ج 1، ص 126

[23] ـ همان، ص 138

 

منبع : http://www.sibtayn.com